Tussen de Californische kust en Hawaï trekt een uitgestrekte oceaanwoestijn elk jaar honderden grote witte haaien aan. Lange tijd begrepen wetenschappers niet waarom deze roofdieren de prooirijke kustwateren verlieten om zich in een gebied te wagen dat schijnbaar verstoken was van leven. Dankzij satellietzenders en camera’s aan boord hebben ze dit mysterie uiteindelijk ontrafeld: de haaien duiken naar duizelingwekkende diepten om zich te voeden met wezens uit de diepzee. Deze ontdekking heeft ons begrip van het migratiegedrag van een van de grootste mariene roofdieren ter wereld op zijn kop gezet.
Een plek die de bijnaam ‘het café van de witte haaien’ heeft gekregen
In het begin van de jaren 2000 begonnen onderzoekers van het Monterey Bay Aquarium Research Institute voor de kust van Californië grote witte haaien uit te rusten met elektronische zenders. De locatiegegevens brachten toen een verrassend patroon aan het licht. Elke winter en elke lente verlieten talrijke exemplaren de kolonies zeeolifanten aan de kust om zich te begeven naar een gebied halverwege tussen Baja California en Hawaï, midden in de Noordelijke Stille Oceaan.
Dit gebied, dat door de biologen al snel de naam ‘White Shark Café’ kreeg, ligt rond 25° noorderbreedte en 135° westerlengte. Het beslaat een oppervlakte die vergelijkbaar is met die van Colorado. Op het eerste gezicht onderscheidt het zich niet van de rest van de open oceaan: het oppervlaktewater is er arm aan voedingsstoffen en satellietbeelden tonen slechts een lage concentratie chlorofyl. Wetenschappers hebben zich dan ook lange tijd afgevraagd wat de haaien in dit schijnbare oceanische niemandsland kwamen zoeken.
Een migratie van duizenden kilometers
De reis van de Californische kustwateren naar het ‘café’ bedraagt ongeveer 2.500 tot 3.000 kilometer. De haaien leggen deze afstand in enkele weken af, zwemmend in een relatief regelmatig tempo. Opvallend is dat mannetjes en vrouwtjes niet precies hetzelfde tijdschema volgen. De mannetjes komen over het algemeen als eerste aan, al in december, terwijl de vrouwtjes iets later aansluiten, vaak tussen maart en april.
Dit verschil in timing heeft sommige onderzoekers ertoe gebracht te veronderstellen dat de ‘café’ ook een rol zou kunnen spelen bij de voortplanting. Er is echter geen enkele paring rechtstreeks in dit gebied waargenomen. Wat daarentegen zeker is, is dat de haaien er meerdere weken, soms meerdere maanden, verblijven voordat ze terugkeren naar de kustwateren. De regelmaat van deze migratie, die jaar na jaar wordt gedocumenteerd, getuigt van een diepgeworteld gedrag.
Herhaalde duiken naar de diepte
In 2018 heeft een grootschalige expeditie onder leiding van Salvador Jorgensen, bioloog bij het Monterey Bay Aquarium, meer inzicht gegeven in wat de haaien in dit gebied werkelijk doen. De onderzoekers hebben verschillende exemplaren uitgerust met geavanceerde zenders die de diepte, de temperatuur en de bewegingen in drie dimensies kunnen registreren. De resultaten waren spectaculair.
Eenmaal aangekomen bij het ‘café’ vertonen de haaien een heel bijzonder duikgedrag. Overdag maken ze herhaaldelijke duiken tot wel 450 meter diep, soms zelfs meer. Deze afdalingen volgen elkaar in razend tempo op: sommige exemplaren maken tot wel 140 duiken per dag.
’s Nachts daarentegen blijven de haaien in de bovenste 200 meter van de waterkolom. Dit patroon doet denken aan dat van roofdieren die de dagelijkse verticale migratie van hun prooien volgen, een fenomeen dat bij oceanografen welbekend is.
De grootste diermigratie ter wereld vindt elke nacht plaats
Om te begrijpen waarom de haaien zo duiken, moet men kijken naar een massaal en toch bij het grote publiek onbekend fenomeen. Elke nacht stijgen miljarden mariene organismen vanuit de diepte naar de oppervlakte om zich te voeden met plankton. Bij het aanbreken van de dag dalen ze weer af naar de donkere zones om te ontsnappen aan roofdieren die zich op zicht richten. Deze dagelijkse verticale beweging, nycthemerale migratie genoemd, vormt qua biomassa de grootste diermigratie op aarde.
In de zone van het ‘witte haaiencafé’ herbergt deze diepe diffusielaag inktvissen, kleine vissen en andere mesopelagische organismen. De akoestische gegevens die tijdens de expeditie van 2018 zijn verzameld, hebben aangetoond dat deze zone, die aan de oppervlakte schijnbaar verlaten is, in werkelijkheid een aanzienlijke biomassa herbergt tussen 200 en 500 meter diepte. Witte haaien lijken deze verborgen bron dus te benutten door het ritme van het op- en afdalen van hun prooien te volgen.
Gedragsverschillen tussen mannetjes en vrouwtjes
De zenders brachten ook opvallende gedragsverschillen tussen de geslachten aan het licht. De mannetjes, die eerder in het gebied aankwamen, maken snelle en frequente V-duiken, kenmerkend voor intensieve jachtactiviteit. Ze lijken zich vooral te richten op het opsporen van inktvissen en diepzeevissen. Dit gedrag suggereert dat voedsel hun belangrijkste drijfveer is.
De vrouwtjes volgen daarentegen een iets ander duikpatroon. Ze duiken soms dieper en brengen meer tijd door op gemiddelde dieptes. Sommige onderzoekers denken dat dit verschil een weerspiegeling zou kunnen zijn van verschillende energiebehoeften, met name in verband met de draagtijd. De draagtijd van de grote witte haai wordt geschat op ongeveer 12 maanden, en de vrouwtjes zouden aanzienlijke vetreserves moeten opbouwen. Organismen uit de diepte, die vaak rijk zijn aan vetten, zouden dan een bijzonder geschikte voedingsbron vormen.
Een oceaangebied dat minder verlaten is dan het lijkt
De expeditie van 2018, uitgevoerd aan boord van het onderzoeksschip Falkor van de Schmidt Ocean Foundation, maakte het ook mogelijk om de biologische productiviteit van dit deel van de Stille Oceaan opnieuw te beoordelen. Oceanografische metingen hebben aangetoond dat er in bepaalde gebieden opwaartse stromen van voedingsstoffen plaatsvinden, die onopvallend de voedselketen voeden. Deze toevoer, onzichtbaar voor satellieten, ondersteunt een bloeiende mesopelagische gemeenschap.
Met andere woorden, het “café van de witte haaien” is slechts schijnbaar een woestijn. Onder het oppervlak wemelt het van het leven. Deze ontdekking heeft belangrijke implicaties voor het behoud van de zee. Aangezien dit gebied een cruciale voedselbron vormt voor grote witte haaien, verdient het inderdaad bijzondere aandacht in het licht van de toenemende bedreigingen door de industriële visserij op volle zee en de klimaatverandering. De opwarming van het water zou de verticale verspreiding van mesopelagische organismen kunnen veranderen en deze essentiële voedselbron kunnen verstoren.
Een kustroofdier dat ook een jager op volle zee blijkt te zijn
Decennialang beschouwden wetenschappers de grote witte haai voornamelijk als een kustroofdier, gespecialiseerd in de jacht op zeezoogdieren. Beelden van haaien die in Zuid-Afrika uit het water springen om zeeleeuwen te vangen, hebben in grote mate bijgedragen aan het ontstaan van dit beeld.
Uit satellietgegevens blijkt echter dat de grote witte haaien in het noordoosten van de Stille Oceaan in werkelijkheid een aanzienlijk deel van het jaar ver van de kust doorbrengen, midden op de oceaan.
Dit dubbele leven zet vraagtekens bij onze simplistische kijk op hun ecologie. De grote witte haai blijkt nu een opmerkelijk aanpassingsvermogen te hebben en in staat te zijn zijn voedingspatroon en jachtgedrag radicaal aan te passen aan de seizoenen. Dicht bij de kust jaagt hij vanuit een loer op zeeolifanten en zeeleeuwen. Op open zee verandert hij in een onvermoeibare duiker die op inktvissen en diepzeevissen jaagt. Deze gedragsflexibiliteit verklaart waarschijnlijk gedeeltelijk het evolutionaire succes van deze soort, die al miljoenen jaren in de oceanen voorkomt.
